Cmentarz żydowski w Mszanie Dolnej
Cmentarz żydowski w Mszanie Dolnej, a raczej to, co pozostało z zabytkowego, XVIII wiecznego kirkutu, znajduje się na osiedlu Marki przy ul.Zakopiańskiej. Kirkut jest nazwą powszechnie przyjętą na określenie cmentarzy żydowskich. Jest to jednak słowo pochodzenia niemieckiego (od Kirchhof, plac przy kościele, na którym grzebano zmarłych). Sami Żydzi chętniej używają hebrajskiego bejt olam בית עולם (dom świata albo dom wieczności). 
Na ziemiach polskich Żydzi po raz pierwszy otrzymali przywileje gwarantujące nienaruszalność i ochronę cmentarzy w1264– stało się to za sprawą Statutu Kaliskiego wydanego przez Bolesława Pobożnego.
Cmentarze te budowano najczęściej za miastem i - w odróżnieniu od zwyczajów chrześcijańskich- nie chowano ponownie w tym samym grobie; grób był wieczysty, nienaruszalny, Prawo sprzeciwia się, bowiem ekshumacji. Szczątki pochowanego miały oczekiwać nadejścia Mesjasza. Wznoszono zasadniczo 2 rodzaje nagrobków: najbardziej rozpowszechnione macewy, w kształcie półokrągłej tablicy, nawiązujące kształtem do tablic przymierza – Dekalogu. Poniżej macewy na mszańskim cmentarzu:

Drugim rodzajem nagrobka jest ohel, przypominający namiot. Na naszym cmentarzu mamy wyłącznie macewy. Ohele były bardziej okazałe, stawiano je raczej na grobach osób sławnych, zwłaszcza słynących ze świętości cadyków czy osób zamożnych. Można je zobaczyć na cmentarzach w większych miastach, np. na krakowskim cmentarzu REMUH.
Na nagrobkach ryto inskrypcje, najczęściej w języku hebrajskim, określające imię osoby, imię jej ojca oraz to, czym zajmował się za życia. W górnej części znajduje się najczęściej krótka inskrypcja:
Tu pochowany (po nikbar) 		
	Zaś u dołu macewy:	
Niech dusza jego będzie związana
w wieniec życia wiecznego 		
		
To odpowiednik chrześcijańskiego:”Niech odpoczywa w pokoju” czy „Wieczny odpoczynek..”
Umieszczano także symbole graficzne. Nawiązywały one albo pokolenia, do którego należał zmarły, bowiem każdy Izraelita był członkiem jednego z dwunastu pokoleń, od imion 12 synów Jakuba. I tak np. lew oznaczał przynależność do pokolenia Judy, jeleń- Neftalego. Z kolei przechylony dzban lub misa oznaczały nagrobek należącego do pokolenia Lewiego, lewity, 
a wzniesione dłonie: kapłana, należącego do arcykapłańskiego rodu Aarona. 
Poniżej nagrobek z lwem, zatem zmarły należał do pokolenia Judy, a napis głosi:

„Tu pochowany jest Ozer, syn Icchaka, zmarły w 1903 r”

Innym symbolem była np. korona, oznaczająca osobę, która wsławiła się czymś ważnym za życia. Dotyczyło to najczęściej ludzi sławnych z dobroci, pomagających innym.
Korona symbolizowała, bowiem wieczną nagrodę dla zmarłego; wierzono, że korona dobrego imienia przewyższa wszystkie ziemskie korony. Oto przykład takiego nagrobka:

Tu pochowany jest Icchak Jochanan, syn Symeona Lejba.
„Żył z trudu rąk swoich, ze swego chleba dawał biednym” Zmarł w 1902 r.
Na grobach kobiet umieszczano często świeczniki, gdyż to kobieta zapalała szabatowe świece i błogosławiła szabat. Na wielu nagrobkach spotkamy symbole Izraela: gwiazdę Dawida lub menorę, siedmioramienny świecznik. Groby rabinów, uczonych mężów, zdobiły często wizerunki świętych zwojów.
Udając się na żydowski cmentarz musimy pamiętać, że to święte miejsce, dlatego należy nałożyć nakrycie głowy. Żydzi, bowiem, w przeciwieństwie do chrześcijan, nakrywają głowy w czasie modlitwy, w synagodze i na cmentarzu. Warto szanować obyczaje tych, na których święty teren wkraczamy. Żydzi używają jarmułek, zwanych też kipami. Nam wystarczy jakiekolwiek nakrycie: czapka czy kapelusz. Inne także są zwyczaje odwiedzających. My przynosimy kwiaty i znicze. Żydowskim zwyczajem jest przynoszenie na grób kamyczków, które nieraz układają się w całe stosy. Na grobach, zwłaszcza sławnych pobożności mężów, zostawia się kwitełes: małe karteczki z modlitwami lub prośbami o orędownictwo. Taką karteczkę zostawił także w szczelinie Muru Płaczu w Jerozolimie, Jan Paweł II, odwiedzając to najświętsze dla wszystkich Żydów miejsce. 
Odnowę cmentarza żydowskiego w Mszanie zainicjował i sfinansował inż. Leo Gatterer, ocalały potomek żydowskiej rodziny przewiezionej w czasie okupacji do Mszany i tu straconej.

Za pomoc w odczytaniu i przetłumaczeniu powyższych inskrypcji z macew na mszańskim cmentarzu dziękuję P.Iwonie Zawidzkiej z bocheńskiego muzeum.
Za konsultację merytoryczną, mojej mamie.
							Jakub Antosz-Rekucki